1. LỜI NGUỴ BIỆN CHO SỰ YẾU KÉM!
Mình vẫn nhớ rõ khoảng thời gian đầu mới học vẽ và phải làm quen với các bài tập dựng hình cơ bản. Lúc đó, bên trong mình luôn có một sự bứt rứt khó tả. Mình muốn vẽ những thứ hay ho hơn và luôn khao khát bài vẽ của mình phải trông thật khác biệt, phải mang một “chất” gì đó mang đậm dấu ấn cá nhân.
Thế nên, mỗi đặt bút, thay vì cẩn thận quan sát đo đạc đúng tỷ lệ, mình lại tập trung vào nét vẽ sao cho nó phóng khoáng, bay bổng hơn mà không mảy may quan tâm đến hình khối và tỷ lệ. Mình tự nhủ rằng “như vậy mới là nghệ thuật”. Thực tâm, mình sợ việc vẽ giống hệt người khác, sợ bản thân biến thành một chiếc máy photocopy chỉ biết cặm cụi sao chép một cách máy móc.
Nhưng có một sự thật mà lúc đó mình không dám đối diện: Những bức vẽ ấy hoàn toàn sai lệch tỷ lệ và đầy rẫy những lỗi sai cơ bản. Đôi tay, đôi mắt mình lúc đó vẫn còn quá yếu, chưa đủ khả năng để dựng đúng một hình khối của vật. Mình nhận ra bản thân đang dùng cái mác “phong cách cá nhân” để lấp liếm cho sự yếu kém và vụng về của bản thân. Một nguỵ biện tai hại khi đòi hỏi tranh phải có “hồn” và cảm xúc, trong khi chưa hề xây dựng được một bộ khung kỹ năng vững chắc để bám vào.
2. Bản sắc cá nhân và Kỹ thuật
a. Bạn có thể sao chép được Da Vinci?
Mọi việc chỉ thay đổi khi mình đọc cuốn sách The Practice and Science of Drawing của tác giả Harold Speed. Cuốn sách hội họa này ngập tràn chữ như một cuốn tiểu thuyết, nhưng những quan điểm của tác giả đã gỡ rối từng chút một cho tâm trí mình.
Điều mình đồng cảm nhất là cảm giác tiếc nuối khi ta đánh mất đi ấn tượng đầu tiên – Cái vẻ đẹp chủ quan mà chỉ có bạn cảm nhận được khi nhìn vật. Cải cảm giác khao khát muốn hình thực hoá cái ấn tượng đó trên giấy bằng chính đôi tay của bạn nhưng lại bị giới hạn lại bằng kỹ năng tay còn quá yếu kém. Để làm được điều đó mình cần có một nền tảng vững chắc.
Trong nghệ thuật nói chung, một tác phẩm thực thụ luôn được xây dựng từ hai yếu tố: Bản sắc (Personality) và Kỹ thuật (Craftsmanship). Kỹ thuật là thứ có thể học hỏi và sao chép. Bạn có thể bắt chước kỹ thuật của Da Vinci, nhưng bạn không bao giờ sao chép được bản sắc của ông — cách ông tư duy, cách ông nhìn nhận vạn vật. Dù có cố chép hoàn hảo đến đâu, bạn cũng không thể trở thành một Da Vinci thứ hai.
b. Bản sắc cá nhân và kỹ thuật
Để minh họa cho điều này, Harold Speed đã ví việc học vẽ cơ bản giống như chế tạo một cỗ máy. Những kiến thức cơ bản như “hình khối”, “phối cảnh”, “sắc độ”, “màu sắc” chính là từng linh kiện cấu thành . Bạn phải hiểu mục đích và công dụng của chúng để lắp ráp thành một cỗ máy vận hành hoàn chỉnh- hay nói cách khác, vẽ một bức tranh hoàn chỉnh.
Thế nhưng, nếu bạn lắp ráp các bộ phận khít rịt vào nhau 100%, không có một khoảng hở giữa các linh kiện — giống như việc sao chép y chang từng chi tiết của vật mẫu — cỗ máy/bức tranh đó sẽ cứng đơ và không thể hoạt động. Để chạy mượt mà, nó bắt buộc phải có một “độ rơ” (dither) — những khoảng hở rất nhỏ giữa các khớp nối để tạo ra sự linh hoạt.
Trong hội họa, mình xin mạn phép gọi “độ rơ” này là “bản sắc cá nhân”. Đó là cái góc nhìn chủ quan của bạn, cái vẻ đẹp mà nó không hiện hữu ở thực tế mà chỉ hiện hữu qua đôi mắt của bạn. Nó chứng minh rằng bạn không phải một chiếc máy photocopy.
Nhưng hãy nhớ: “bản sắc” này chỉ xuất hiện khi nền tảng kỹ thuật của bạn đã đạt được một tiêu chuẩn sàn nhất định. Như Harold Speed đề cập trong sách:
“The artist’s personality is a thing over which he has little control, being the outcome of his particular inheritance, as much as the shape of his nose.” The Practice and Science of Drawing- Harold Speed
Tạm dịch: “Bản sắc cá nhân là thứ mà người nghệ sĩ có rất ít quyền kiểm soát, giống hệt như việc họ không thể tự quyết định hình dáng chiếc mũi của mình khi sinh ra.”
Bản sắc không phải là thứ ta cố tình nặn ra hay cố tình làm khác đi. Nếu chúng ta vẽ sai hết các quy tắc cơ bản thì bức tranh đó chỉ là một bức tranh sai, chứ không phải “phong cách cá nhân”. Bản sắc chỉ tự động xuất hiện khi bạn đã rèn luyện đủ tốt, khi đôi tay và đôi mắt không còn bị giới hạn bởi kỹ thuật.
3. Tiêu chuẩn sàn là gì? Bài tập để xây dựng bản sắc cá nhân
a. Chấp nhận bị đồng hoá
Chúng ta học vẽ thường vì hai lý do: thấy người khác vẽ đẹp và muốn được như họ, hoặc khao khát thể hiện những vẻ đẹp chủ quan mà từ ngữ khó lòng diễn tả. Để làm được cả hai, bạn buộc phải đi qua giai đoạn nền tảng: học hỏi và bắt chước.
Bởi vì kỹ thuật có thể học được, nên nó sẽ luôn có một “tiêu chuẩn sàn” mà ai cũng phải đạt tới. Từ trải nghiệm của mình, khi mới bắt đầu hoặc chưa vững nền tảng, bạn đừng vội đi tìm phong cách cá nhân làm gì. Hãy chấp nhận rằng thời gian đầu, tranh của bạn sẽ giống bài mẫu hay giống bài của bao người khác. Việc bị “đồng hóa” ở giai đoạn này chỉ là một bước đệm nhỏ để xây dựng kỹ thuật tay vững chắc.
Tất nhiên, bạn có thể đẩy kỹ thuật của mình lên mức tối đa giống như trường phái Cực Thực (Hyper-realism) — tạo ra những bức tranh giống hệt ảnh chụp. Nhưng cá nhân mình cho rằng trường phái này đang phô diễn kỹ nghệ của tay nghề nhiều hơn là sự dung hoà giữa bản sắc và kỹ thuật.
b. “Nhìn” chưa bao giờ là “Quan sát”
Để gieo mầm bản sắc, ta cần phân biệt rõ giữa hai hành động: Nhìn (Looking) và Quan sát (Observation). Nếu chỉ “nhìn” và sao chép lại một cách thụ động, bạn sẽ đánh mất đi cái tôi cá nhân quý giá nhất. Ngược lại, quan sát là quá trình phân tích cấu trúc, thấu hiểu vật thể để rồi tái hiện lại nó bằng trí nhớ, tư duy của riêng mình.
Giờ đây, mỗi khi ngồi xuống bàn làm vẽ, thay vì dán chặt mắt vào mẫu để chép lại từng li từng tí, mình chọn cách thay đổi hoàn toàn thói quen:
- Phân tích: Mình quan sát mẫu để hiểu rõ cấu trúc, tỷ lệ và hình dáng, sau đó ghi chú nhanh các thông tin này vào một góc giấy nhỏ.
- Không nhìn mẫu: Mình rời mắt khỏi mẫu hoàn toàn, ép bản thân phải vẽ lại dựa trên những gì mình vừa phân tích và ghi nhớ.
- Giới hạn: Mình chỉ cho phép bản thân nhìn lại mẫu tối đa 2-3 lần trong suốt bài vẽ để tuyệt đối không bị kéo vào cái bẫy “chép tranh”.
Tuy nhiên, ép bản thân phải ‘quan sát’ đòi hỏi rất nhiều sự kiên nhẫn. Đôi khi, điều làm bạn chùn bước không phải là kỹ năng đó quá khó, mà là sự mệt mỏi khi bạn vẽ sai, không hiểu điều gì đó là bạn phải tự mình góp nhặt những hướng dẫn rời rạc trên mạng. Để giúp bạn duy trì, mình muốn đồng hành cùng bạn đặt lại những viên gạch nền tảng đầu tiên. Mình đã đúc kết toàn bộ hành trình ấy vào chuỗi bài học tư duy và kỹ thuật thực hành đơn giản, với các bài học chỉ gói gọn trong 10 phút.
Bạn không cần phải gồng mình để bắt đầu, vì mọi kiến thức cốt lõi đã được cô đọng rành mạch và bày sẵn trên bàn. Việc của bạn chỉ là cầm bút lên và bấm vào đường link bên dưới..
👉 Bắt đầu bài học đầu tiên: Bài 1.1: Kỹ thuật vẽ nét – Ghosted Line